Henryk I Brodaty

Lata życia ok. 1165-1238
Lata panowania: ks. śląski 1201-1238,
ks. krakowa 1231-1238
(6kB)(4kB)(6kB)
(4kB)(9kB)(4kB)
(6kB)(4kB)(6kB)
Henryk Brodaty, syn księcia śląskiego Bolesława Wysokiego i Adelajdy z Sulzbachu, należał do najwybitniejszych władców polskich czasów rozdrobnienia dzielnicowego. Od początku swego panowania zajął się wewnętrznymi sprawami Śląska. Dbał o rozwój gospodarczy księstwa, popierał osadnictwo i górnictwo. Po sprowadzeniu przez niego niemieckich górników zaczęto na Śląsku wydobywać złoto. Pozwoliło to w latach trzydziestych przeprowadzić tam reformę monetarną. Za Henryka rozpoczęła się też w księstwie wrocławskim wielka reforma ustrojowa. Polegała ona na tworzeniu osad wyłączonych spod jurysdykcji i zarządu kasztelańskiego, zorganizowanych zgodnie z zasadami tzw. prawa niemieckiego. Na początku zreformowano miasta: Złotoryję, Lwówek Śląski, Środę, Wrocław. W późniejszym czasie wokół miast powstawały wsie lokowane na prawie niemieckim. Początkowo do lokowanych miast i wsi sprowadzani byli Niemcy. Książę izolował ich od chłopów polskich, obawiając się, że lepsze warunki w nowych osadach mogą spowodować napływ do nich ludności polskiej. Mogłoby to zakłócić funkcjonowanie starego systemu, zanim nowy zacząłby przynosić korzyści. Dość prędko zakaz osiedlania Polaków we wsiach lokowanych przestał obowiązywać, jeszcze za życia Henryka wsiom polskim zaczęto nadawać prawo niemieckie. Osiedlający się w miastach Niemcy przybywali z kapitałami i odległymi kontaktami, co wraz z dogodniejszym prawem powodowało ożywienie handlu. Aby wzmocnić rzemiosło, sprowadził Henryk do Wrocławia tkaczy walońskich. Początkowo Henryk, choć neutralny, był zbliżony do arcybiskupa gnieźnieńskiego, Henryka Kietlicza i książąt przy nim skupionych. Potem, niechętny do ustępstw na rzecz Kościoła, których domagał się arcybiskup, zbliżył się do Władysława Laskonogiego. W obozie przeciwnym Kietliczowi stawiał go także spór o dziesięciny i obciążenia niektórych grup ludności, jaki wybuchł pomiędzy księciem a biskupem wrocławskim w 1211 r. i trwał z przerwami do 1227 r. W wyniku porozumienia z Laskonogim nastąpiła wymiana terytoriów między obu książętami. Henryk przejął Kalisz, oddając Laskonogiemu ziemię lubuską. Książę śląski, mimo że nie rządził już w Lubuszu, kilkakrotnie musiał o gród ten walczyć, gdyż Laskonogi nie potrafił obronić go przed Niemcami.
W 1217 r. Henryk zawarł sojusz z Leszkiem Białym i Władysławem Laskonogim, a w latach 1222 i 1223 zorganizował wspólnie z Leszkiem wyprawy krzyżowe przeciw pogańskim Prusom. Formalnie dowodził nimi Leszek, faktycznie Henryk, Wobec tak ścisłej współpracy dziwi podjęta w 1225 r. przez Brodatego próba zbrojnego opanowania Krakowa. Być może zachęcili go do niej członkowie możnego rodu Gryfitów, stronnicy Henryka. Próba ta zakończyła się niepowodzeniem, Leszek Biały, wspierany przez Konrada Mazowieckiego, obronił stolicę. Akcja Henryka nie miała następstw, wkrótce przeciwnicy ponownie znaleźli się w tym samym obozie politycznym.
W 1227 r. doszło do załamania dotychczasowych układów, został zabity w Gąsawie Leszek Biały. Ci sami napastnicy poranili ciężko Henryka. Śmierć Leszka spowodowała wybuch walk o Kraków. Konkurentami stali się brat Leszka, Konrad, i Władysław Laskonogi, którego wspierał Henryk. Możni, krakowscy, od których za leżała obsada tronu krakowskiego, wybrali Laskonogiego. Ponieważ musiał on w Wielkopolsce walczyć z Władysławem Odonicem, powierzył władzę w Krakowie Brodatemu (1228 r.). Zaraz potem Małopolskę zaatakował Konrad. Atak się nie udał, Brodaty odparł wojska mazowieckie. Nie mogąc zająć Krakowa w otwartej walce, Konrad postanowił osiągnąć swój cel podstępem. W 1229 r. spotkał się z Henrykiem, w trakcie spotkania pojmał go i uwięził. Syn Brodatego, Henryk Pobożny, zaczął już gromadzić wojska, aby oswobodzić ojca, lecz uprzedziła go matka Jadwiga, która przybyła do Konrada i swym autorytetem wymusiła uwolnienie męża.
Mimo że żył jeszcze Laskonogi, Krakowem rządził już Henryk. Cieszył się on poparciem możnych krakowskich. Gdy w 1231 r. zmarł Laskonogi, a Konrad zrzekł się Małopolski, nikt już nie kwestionował władzy księcia wrocławskiego. Na Śląsku zachował Henryk silną pozycję, w Małopolsce porozumiał się z tamtejszą elitą polityczną i pozostawił panom krakowskim dużą swobodę w sprawach wewnętrznych. Czynił również nadania dla możnych i udzielał zgody na lokacje wsi na prawie niemieckim. Taka polityka pozwoliła na harmonijną współpracę i doprowadziła do poparcia potomków Brodatego przy późniejszych zmianach na tronie krakowskim. W latach trzydziestych władza Henryka objęła większość ziem Polski. Rządził on na swym dziedzicznym Śląsku wrocławskim, za zgodą możnych stał się władcą Krakowa. W 1234 r., zaproszony przez zbuntowane przeciw Odonicowi rycerstwo, opanował większą część Wielkopolski. Ponadto sprawował rządy opiekuńcze w dwu księstwach: opolskim i sandomierskim.
Istnieją podstawy do przypuszczeń, że Henryk Brodaty rozpoczął starania o uzyskanie korony królewskiej. Myślał raczej o synu niż o sobie. Dążenia te próbował realizować przy poparciu zarówno papieża, jak i cesarza. Rozwój sytuacji międzynarodowej utrudnił działanie. Ponadto w 1236 r. Henryk popadł w nowy konflikt z biskupem wrocławskim i został ekskomunikowany. Ekskomunika wprawdzie została zawieszona, niemniej jednak zmarł on w 1238 r. pod klątwą. Zniesienie jej stało się pierwszym zadaniem jego syna. Henryk Brodaty został pochowany w ufundowanym przez siebie klasztorze w Trzebnicy. Z licznego potomstwa, jakiego doczekał się wraz z żoną Jadwigą (kanonizowaną w 1267 r.), przeżyła go tylko córka Gertruda i syn Henryk zwany Pobożnym, który przejął władzę po ojcu.
Henryk Pobożny rządził krótko, bo tylko do 1241 r. Dal się jednak poznać jako bardzo dobry władca. Do tej roli był przygotowywany przez ojca już od dawna. W 1234 r. powierzył mu ojciec zarządzanie całą podległą mu Wielkopolską. Po przejęciu władzy w całej ojcowiźnie Henryk potrafił porozumieć się z papieżem, którego poparł przeciw cesarzowi. Przychylność papieska spowodowała, że bez ustępstw ze swej strony mógł zakończyć spór z biskupem wrocławskim. W 1239 r. pobił Henryk wojska margrabiów brandenburskich i obronił ziemię lubuską. Utrzymał też zwierzchnictwo nad Opolem i Sandomierzem, choć tamtejsi książęta doszli już do pełnoletniości i formalnie stali się niezależni. Zapewne Henryk kontynuował starania o koronę dla siebie. Niestety, tak wspaniale zapowiadające się panowanie zostało nagle przerwane w 1241 r. przez najazd mongolski. Henryk, bohatersko walcząc, zginął pod Legnicą. Pozostawił czterech młodych synów, którzy zaprzepaścili sukcesy ojca i dziada.
Drukuj stronę