Początek rozdrobnienia feudalnego w Polsce

Krótko przed śmiercią, statutem z r. 1138, Bolesław Krzywousty uregulował następstwo tronu w ten sposób, że podzielił państwo między trzech dorosłych synów: Władysława, Bolesława Kędzierzawego i Mieszka. Każdy z nich otrzymał w dziedziczne władanie obszerną dzielnicę wyróżnioną na mapce barwną płaszczyzną. Najstarszemu Władysławowi przysługiwały ponadto: tytuł seniora, czyli księcia zwierzchniego, zarządzanie dzielnicą senioralną i Pomorzem Gdańskim oraz władza zwierzchnia nad dzielnicami braci i Pomorzem Szczecińskim. Dzielnica senioralną - według ostatnich badań - obejmowała Małopolskę i ziemię łęczycko-sieradzką. W tej ostatniej wdowa po Krzywoustym otrzymała oprawę. Panująca do niedawna hipoteza przyjmowała, że w skład dzielnicy senioralnej wchodził pas ziem na osi Kraków - Sieradz - Gniezno - Gdańsk, a Sandomierskie miało tworzyć czwartą dzielnicę książęcą Henryka.
Podział na drobne państewka był wtedy zjawiskiem powszechnym, typowym dla ustroju feudalnego, rozdrobnienie bowiem feudalne odpowiadało interesom wpływowego możnowładztwa. Krzywousty łudził się, że kompromisowe rozstrzygnięcie pogodzi dążenia do zjednoczenia z separatystycznymi dążeniami i zapobiegnie wojnom bratobójczym. Nadzieje te nie spełniły się, Polska pogrążyła się w odmęcie walk domowych, a statut Bolesława obalił już jego najmłodszy syn Kazimierz Sprawiedliwy, który zjednoczył wschodnie dzielnice Polski i w r. 1180 zamienił seniorat na tron dziedziczny we własnej rodzinie. Kazimierz uszczuplił obszar Małopolski, zrzekając się w r. 1179 dwóch kasztelani! - bytomskiej i oświęcimskiej - na rzecz dzielnicy raciborskiej.
Granice międzydzielnicowe często pokrywały się z granicami diecezji (zaznaczonymi na mapie). Mieliśmy ich osiem: poznańską stworzono w r. 968 po chrzcie Mieszka I w r. 966, archidiecezję gnieźnieńską oraz biskupstwa w Krakowie i Wrocławiu powstałe w r. 1000 na słynnym zjeździe z cesarzem Ottonem III w Gnieźnie, diecezję płocką - ok. r. 1076 niemal jednocześnie z koronacją Bolesława Śmiałego, włocławską i lubuska-ok. r. 1124, a wolińską w r. 1140 (przeniesiono ją potem do Kamienia). Trzy ostatnie zorganizowano w związku z chrystianizacją Pomorza.
Drukuj stronę