Druga połowa XIII w. i pierwsza połowa XIVw. przyniosły doniosłe zmiany społeczne i gospodarcze: tworzyły się wtedy stany, nowy ustrój wsi i miast, zwiększała się produkcja zbóż (po przejściu do trój połówki) i wyrobów rzemieślniczych, rozwijała się gospodarka towarowa. Najważniejszym elementem, narastających zmian i postępu były lokacje miast na prawie niemieckim, które wiązały się z ich przebudową urbanistyczną. Luźne osady łączono w jednolite kompleksy zabudowy, wmontowanej w regularną kratę ulic z kwadratowym rynkiem pośrodku. Całość otaczano wałami l fosami, a później murami wzmocnionymi basztami, wieżami i barbakanem. Czasem trzeba było chociaż częściowo dostosować się do istniejących już dróg i zabudowy osiedli przedlokacyjnych. Powstawały wtedy w planach nieregularności, widoczne np. w Krakowie między rynkiem a Wawelem. Rynek przybierał nieraz kształty owalnego placu lub fragmentu rozszerzonej ulicy (w Gdańsku). Gdy pomyślny rozwój miasta przyciągał większą liczbę nowych osadników, rozbudowywały się przedmieścia albo powstawały obok nowe osiedla miejskie: Kleparz i Kazimierz pod Krakowem, Nowe Miasto obok Wrocławia, w Gdańsku Stare i Nowe Miasto obok Miasta Głównego.